Przejdź do wersji zoptymalizowanej dla osób niewidzących i słabowidzących
Przejdź do wyszukiwarki
Przejdź do menu górnego
Przejdź do treści głównej
Przejdź do menu prawego
Przejdź do mapy serwisu
Przejdź do stopki
Znajdujesz się w: Strona główna / Zabytki

Zabytki

 

Chełmek

W Chełmku na uwagę zasługuje ZESPÓŁ DWORSKI, w którego skład wchodzi: dwór, oficyna, budynek folwarczny oraz park.


Dwór – skrzydło zachodnie, elewacja północna. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

Ta dwuskrzydłowa, sprawiająca niesamowite wrażenie rezydencja, była siedzibą ostatniego przedstawiciela z gałęzi rodu von Dyherrn (ród, który od 1550r. był w posiadaniu Chełmka),Hansa Melchiora, który został wymieniony w 1681 roku jako właściciel Chełmka i folwarków zwanych Vicarey i Köhlerei. Najprawdopodobniej poprzez ożenek w 1701 roku Barbary Elisabethe von Dyherrn z Chełmka( możemy przypuszczać, że była to córka Hansa Melchiora) z Davidem Heinrichem von Kottwitz z Konotopu, majątek przeszedł w ręce nowej rodziny, jednak należy przypuszczać, że stało się tak dopiero po śmierci ojca Barbary. Przed 1750 roku Chełmek był siedzibą syna Davida Heinricha – Adama Melchiora, czego dowodem jest fakt przyjścia tu na świat jego syna – Friedricha Gottharda. Adam Melchior von Kottwitz sprzedał majątek Chełmek w 1758 roku za 53 000 talarów. Nabywcą siedziby zostaje książę Friedrich Hans Karl von Schönaich – Carolath, a Chełmek traci status głównego dworu. Jednocześnie istniejąca tam siedziba przestaje być mieszkaniem właściciela. Po przeszło dziewięćdziesięciu (dokładnie w 1841 r. ) dwór ponownie zmienił właściciela, zięć, a zarazem bratanek księcia Heinricha von Schönaich – Carolath – książę Louis von Schönaich – sprzedał Chełmek ( wraz z Lubięcinem, Buczkowem i Pyrnikiem ) za 220 000 talarów kupcowi z Głogowa Karlowi Heinrichowi Germershausen. Nie był on jednak zbyt długo właścicielem dworu gdyż po dwóch latach odsprzedał go księciu Acerenza Pignatelli. Około roku 1860 majątek w Chełmku wraz z Lubięcinem, Buczkowem i Pyrnikiem liczył 3 000 hektarów i należał do państwa stanowego Nietków, którego właścicielem był Frederich hrabia von Rothenburg. Kolejnym właścicielem majątku został w 1876 roku Friedrich Wilhelm Karl. W latach 1917 – 1930 jako właściciel występuje Friedrich Wilhelm Constantin hrabia von Rothenburg.


Dwór – skrzydło południowe, elewacja południowa. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

Ta stara siedziba została określona przez autorów katalogu zabytków powiatu, jako stary zamek, a jego historia sięgać może średniowiecza co sugeruje, iż dawniej te dwa obiekty (przebudowane zresztą w XVIII i XIX wieku) łączyły się w dwuskrzydłowe założenie.


Dwór – skrzydło południowe, elewacja północna. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

Budynek znajdujący się po zachodniej stronie najprawdopodobniej zbudowano w XVI wieku. Pełnił on funkcję dworu obronnego, otoczonego fosą. Jak już wyżej wspomniałam został gruntownie przebudowany w pierwszej połowie XIX wieku. Budynek założony na rzucie wydłużonego prostokąta(o wymiarach 47,5 x 12,2) z niesymetrycznie wydłużonym ryzalitem w elewacji południowej, został wymurowany z cegły i kamienia. W południowo – zachodniej części ryzalitu umiejscowiono zegar słoneczny. Sklepienia kolebkowo-krzyżowe nakrywają piwnice, a także część pomieszczeń znajdujących się na parterze dworu. We wschodniej części zachowały się pierwotne ościeża okienne, których nie ma we wnętrzach zachodniej części budynku. Należy zatem przypuszczać, że od południa człon obiektu wraz z ryzalitem pełnił funkcje kuchni, która najprawdopodobniej została zachowana również po modernizacji obiektu w XVII wieku.


Dwór – skrzydło zachodnie, piwnice (część wschodnia). Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

W sąsiedztwie znajduje się park krajobrazowy z XVIII – XIX wieku.

Oficyna została zbudowana w końcu XVII wieku. Jej mury z kamienia i cegły zostały założone na rzucie prostokąta(o wymiarach 15,7 x 33). Na najniżej kondygnacji zachował się podział wnętrza budynku. Od strony dzielnicowej(wschodniej) znajdował się węższy trakt, natomiast dużo szerszy trakt zachodni podzielony był na cztery bądź pięć pomieszczeń różnej wielkości. Piwnice w części dziedzińcowej otrzymały sklepienia kolebkowe, parter kolebkowe z lunetami. Pomieszczenia w zachodnim trakcie zostały pokryte drewnianymi stropami.


Dwór – skrzydło zachodnie, piwnice. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

Nie możemy wiele powiedzieć o pierwotnym wystroju wnętrz, gdyż dotychczasowe badania tego tematu dowodzą jedynie o istnieniu pary żelaznych drzwi( po których został jedynie ślad i fotografie). Drzwi te są przykładem wysokiego (wówczas) poziomu kowalstwa. Jedne z nich zamykały ścienną dwudzielną szafę – dwuskrzydłowe, o nałożonej z metalowej taśmy geometrycznej dekoracji z uformowaną plastycznie rozetą zdobiącą środek każdego skrzydła. Drzwi te są dowodem, iż w pomieszczeniu tym przechowywano cenne przedmioty – pieniądze czy ważne dokumenty. Możemy powiedzieć, że był to rodzaj skarbca, który znajdował się wtedy w niemal każdej rezydencji. Drugie miały nieco prostszą budowę i zamykały wejście z korytarza do przesklepionego pomieszczenia na piętrze.

Jeśli zaś chodzi o odtworzenie zewnętrznego opracowania architektury rozbudowanej siedziby, to mamy podobny problem, jak w przypadku wystroju wnętrz, nie możemy bowiem powiedzieć zbyt wiele bez badań architektonicznych. Trudno też powiedzieć cokolwiek o komunikacji między dwoma skrzydłami jak i komunikacji pionowej. Mamy jedynie pewność co do kuchni, która znajdowała się w południowym, starszym budynku. Najprawdopodobniej w tym skrzydle znajdowała się również duża sala rezydencji. Pomieszczenie to mogło być zlokalizowane blisko bramy(łącznika), zajmując znaczną część powierzchni zachodniej partii starszego budynku.

Modernizacje obiektu, które przeprowadzano od połowy XVIII wieku, ograniczały się jedynie do niezbędnych zmian i realizowane były przy minimalnych nakładach finansowych. Prawdopodobnie w końcu XVIII, a może na początku XIX wieku wyremontowano stolarkę w południowym skrzydle. Natomiast skromną dekoracje sztukatorską wprowadzoną na nowe sufity, pokoi piętra,( które powstały w wyniku podzielenia przestrzeni na dwa trakty zachodniej partii budynku), a raczej jej relikty można było oglądać jeszcze w 1973 roku. Skromna przebudowa w zachodnim skrzydle z szerszego traktu korytarza i pokoi wraz z dość wąską klatką schodową, która prowadzi na piętro, wydzielona została prawdopodobnie w XIX wieku i dowodzi, że mieszkali tu pracownicy majątku niższej rangi.

Przed 1945 rokiem budynek łączący dwa skrzydła rozebrano, a elewacjom zachodniego skrzydła nigdy nie starano się nadać cech symetrii poprzez ujednolicenie otworów okiennych.

Budynki od lat należą do Nadleśnictwa Nowa Sól i pełnią role budynków mieszkalnych i gospodarczych.

Opracowano w oparciu o materiały:

  • Zabytki Województwa Lubuskiego. – Stanisław Kowalski, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1987r.
  • Architektura Rezydencjonalna Powiatu Nowosolskiego. – Róża Kąsinowska, Muzeum Miejskie, Nowa Sól 2003 r.

Ciepielów

W Ciepielowie godnym uwagi obiektem jest dwór zbudowany w XIX wieku za zrębach dworu z XVI wieku i założenie podworskie, położone na zachodnim skraju wsi. Od zachodu i południa założenie otoczone jest polami, od północy graniczy z szosą biegnącą w kierunku wschodnim, po której obu stronach usytuowane są wiejskie zabudowania.


Dwór – fasada. Fot. 2005 r.

Dawniej w południowej części założenia znajdował się ogród graniczący z budynkiem gospodarczym od wschodu, a lokalną drogą od południa. Teren, na którym znajduje się założenie podworskie, kształtem przypomina trapez. W przeszłości obiekt gospodarczy o potężnych rozmiarach ( złożony z kilku przystawionych do siebie budynków) zamykał całą wschodnią granicę, jednak pozostał po nim tylko piętrowy, nieduży obiekt inwentarski. Dwa tego typu obiekty wyznaczają również pierzeję zachodnią i północną obszernego podwórza. Zbudowane są z cegły, podwyższone o niepełnej wysokości kondygnację magazynową i przykryte dwuspadowymi dachami. Wzniesiono je prawdopodobnie w 2 połowie XIX wieku.

W leżący znacznie wyżej niż północna część założenia dwór, skierowany jest fasadą na północ, w stronę podwórza. Dawniej izolowała go od niego rosnąca przed fasadą bujna zieleń. Dwór założono na planie prostokąta (23,5 x 16 m). Obiekt przykryto płaskim dwuspadowym dachem. Dziewięcioosiową fasadę zwieńczono trójkątnym szczytem, po środku którego zobaczyć można tarczę zegara. Z przodu fasady wysunięta jest jej pięcioosiowa partia, do której przylega niewielki taras otoczony balustradą z niewielkim prowadzącymi nań schodami. Wszystkie zamknięte prosto otwory okienne pozbawione są jakiejkolwiek dekoracji. Wyjątek stanowią proste gzymsy nad oknami piętra. Szeroki gzyms, który wyznacza granicę kondygnacji przyziemia i piętra ujęto w dwie profilowane listwy, a pod okapem przebiega szeroki i profilowany pas gzymsu wieńczącego. Zachodnia elewacja dworu jest pięcioosiowa, natomiast elewacje południową pozbawiono jakiegokolwiek detalu.

Trudno wyobrazić sobie pierwotny kształt ciepielowskiego dworu. Już na wstępie oględzin da się zauważyć, że poddawany był on licznym przebudową i zmianom. Jedyną drogą, przez którą możliwe byłoby określenie czasu powstania jego pierwszego rdzenia, jak i bryły, a także sposób przekształcenia jego zewnętrznej architektury i planu jest przeprowadzenie architektonicznych badań. Pokrywające budynek elewacje, jak i wnętrza tynki, zasłaniają zapewne dylatacje bądź też ślady pierwotnych otworów i uniemożliwiają prawidłowe jego rozwarstwienie.

Bez pomocy badań możemy powiedzieć niewiele, natomiast, z całą pewnością najstarszą partią obiektu są trzy pomieszczenia piwniczne znajdujące się we wschodniej jego części. Na wzniesionych z kamienia i cegły ścianach spoczywają ceglane sklepienia kolebkowe. Jednak brak dostępu do graniczących od zachodu z najstarszą częścią piwnic nie pozwala ustalić, czy ograniczała się ona tylko do wymienionych wcześniej pomieszczeń piwnicznych, czy sięgała dalej. Piwnice znajdujące się w południowej i zachodniej części, pochodzą już z następnej fazy budowy. Najprawdopodobniej powstały w 1 połowie XIX wieku, na co wskazywać może fakt, iż przesklepione są odcinkowo, często z łękami dzielącymi wnętrze na przęsła. Do piwnic dostać się możemy przez dwa wejścia jedno od strony zachodniej, drugie od południowej, gdzie blisko wejścia wybudowano piec chlebowy, który pochodzi z tego samego co piwnice czasu. Na murach (pochodzących z różnych okresów czasu) piwnic wzniesiono dwie nadziemne kondygnacje obiektu. W tak bardzo przebudowanych wnętrzach trudno jest znaleźć choćby drobny szczegół, który ułatwiłby datowanie. Na początek XIX wieku datować można arkadę, która oddziela frontową część sieni od tylnego korytarza. Możemy przypuszczać, że wprowadzony wtedy układ przyziemia zmieniony był dwukrotnie. W 1863 r. pierwszy i prawdopodobnie nie wielki, a drugi w 1966 r. – przeprowadzony podczas remontu w okresie powojennym. Istotnym, choć dziś już nie istniejącym elementem bryły budynku, był dwuspadowy dach, położony w skrajnych partiach na bocznych elewacjach, które dawniej wyższe zamknięte były trójkątnym szczytem. Wieńczący środkową partię fasady szczyt został złagodzony przez masyw frontowej połaci. Z tego okresu pochodzi również istniejący układ parteru. Pomieszczenia mieszkalne przyziemia usytuowane były w przeciwnych (zachodniej i wschodniej) częściach tej kondygnacji. Środek części głównej parteru zajmowała wydłużona w planie sień. Między wąskim, tylnym korytarzem, którego drzwi stanowią drugie, tylne wejście, a sienią znajdowała się arkada łącząca je. Pierwotnie frontowa sień była znacznie większa i skomunikowana bezpośrednio z pokojami, jednak w trakcie ostatniej przebudowy pokoje oddzielono mniejszymi pomieszczeniami.

Na zewnętrznej stronie szczytu fasady widnieje rok 1863. Data ta najprawdopodobniej informuje o przeprowadzonym remoncie. Niestety trudno jest ustalić jego zakres. Z pewnością przeprowadzono wtedy prace w strefie dachu o czym świadczy wieńczący fasadę szczyt pochodzący właśnie z tego okresu. Remont ten nie spowodował zmian we wnętrzu obiektu, które ogołocone zostały w trakcie prac prowadzonych w 1966 roku. Całkowicie wymieniono wtedy stolarkę okienną i drzwiową. Prace te realizowane były małym nakładem środków i przy użyciu standardowych elementów, co w konsekwencji dawało wrażenie nie dokończonych(np. balustrada schodów).

Dziś, odarte z dawnego wystroju i zmienione przez nieudane przebudowy mury obiektu stanowią dom mieszkalny dla kilku rodzin.

Opracowano w oparciu o materiały:

  • Zabytki Województwa Lubuskiego. – Stanisław Kowalski, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1987r.
  • Architektura Rezydencjonalna Powiatu Nowosolskiego. – Róża Kąsinowska, Muzeum Miejskie, Nowa Sól 2003 r.

Kiełcz


Schron bojowy nr 549 z 1936 r. – izba bojowa. Fot. 2005 r.


Schron bojowy nr 549 z 1936 r. – izba bojowa. Fot. 2005 r.


Betonowy schron z 1944 r. Fot. 2005 r.


Betonowy schron z 1944 r. Fot. 2005 r.


Wiatrak koźlak z drugiej połowy XIX wieku. Niestety zostały po nim tylko pozostałości, które obecnie znajdują się w Skansenie w Ochli. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.

Lubięcin

Kościół Cmentarny p. w. św. Katarzyny, wybodowano na wzniesieniu między jeziorami. Legenda głosi, iż powstał przed rokiem 1201, jednak w źródłach wymieniono go po raz pierwszy w 1372 r. Zbudowany został w dwóch etapach – najpierw prezbiterium z zakrystią i kryptą, a następnie korpus nawowy. W drugiej połowie XIX wieku podczas remontu dobudowano cylindryczną wieżyczkę, sygnaturkę i nadbudowę kruchty. Jest to jednonawowy kościół wymurowany z kamienia i cegły z wyodrębnionym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium, nakrytym sklepieniem kolebkowo- krzyżowym. Nawę nakrywa drewniany strop. Od północy do prezbiterium przylega zakrystia, krypta z lożą na piętrze i półcylindryczna wieżyczka, w której mieści się klatka schodowa. Przy południowej nawie znajduje się kruchta z drewnianą nadbudową z namiotowym dachem. We wnętrz znajduje się epitafium Melchiora von Dyhrn, zmarłego w 1598 roku, płyta nagrobna Melchiora von Lest, zmarłego w 1603 roku, a także dzwon z wygrawerowanym łacińskim napisem „O REX GLORIA VENI CUM PACE” ("przybądź o królu chwały gdy pokój"). Kościół nie był użytkowany po 1945 roku i niestety popadł w ruinę, jednak obiekt wyremontowano w latach 80 - tych XX wieku.

[Rozmiar: 17268 bajtów]
Kościół Cmentarny p.w. św. Katarzyny pochodzący z 1372 r. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 11243 bajtów]
Kościół Cmentarny p.w. św. Katarzyny pochodzący z 1372 r. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 13232 bajtów]
Kościół Cmentarny p.w. św. Katarzyny pochodzący z 1372 r. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 21495 bajtów]
Kościół Cmentarny p.w. św. Katarzyny pochodzący z 1372 r. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

W sąsiedztwie kościoła znajduje się dzwonnica zbudowana w XIX wieku, oszalowana o drewnianej konstrukcji, w środku dzwon z 1793 roku.

[Rozmiar: 13263 bajtów]
Dzwonnica zbudowana w XIX wieku. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego wybudowano w latach 1742 - 1747 z inicjatywy książęcej rodziny Pignatelli. Obiekt postawiono w konstrukcji szachulcowej, w 1862 roku postawiono sygnaturkę. Kościół salowy, założony na rzucie wydłużonego ośmioboku, od północy, południa i zachodu – ryzality. Do wschodniej ściany przylega zakrystia. Wnętrze opięte jest emporami i nakryte pozornym sklepieniem kolebkowym. Okna znajdują się w dwóch kondygnacjach, górne zamknięte jest spłaszczonym łukiem, dolne prostokątne. Budynek nakrywają siodłowe i wielospadowe dachy. Wnętrze wyposażone jest w barokowym stylu. Do 1945 r. obiekt był świątynią protestantów i dla niej został wybudowany.

[Rozmiar: 18446 bajtów]
Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego wybudowany w latach 1742 – 1747. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 18967 bajtów]
Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego wybudowany w latach 1742 – 1747. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 16478 bajtów]
Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego wybudowany w latach 1742 – 1747. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 15954 bajtów]
Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego - wnętrze. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 13893 bajtów]
Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego - wnętrze. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 18136 bajtów]
Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego - wnętrze. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

[Rozmiar: 16009 bajtów]
Kościół Parafialny p.w. Serca Jezusowego - wnętrze. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)

Murowana plebania zbudowana w pierwszej połowie XIX wieku, założona jest na rzucie prostokąta.

Na przełomie XVII i XIX w. wybudowano w Lubięcinie 4 młyny wietrzne - obecnie zachowały się 3 obiekty, najstarszy pochodzi z 1817 r. Obiekty już od stuleci są nierozłączne z krajobrazem Gminy Nowa Sól i stanowią jeden z ciekawszych przykładów budownictwa przemysłowego. Są one kontynuacją żaren obrotowych – najprostszych narzędzi, służących do rozcierania ziarna. Wiatrak – koźlak(1817 r.) jest jednym z najstarszych w województwie lubuskim. Jego pierwszym właścicielem był Dawid Fiedler, a wybudował go cieśla Gotfryd Breiter z Nowej Soli. Nazwa wiatraka – koźlak- pochodzi od podstawy budowli, którą stanowi pionowa oś, osadzona na czterech skrzyżowanych belach i związana z nimi za pomocą zastrzałów. Taka podstawa nosi właśnie nazwę „kozioł”. Jest to dwukondygnacjowy obiekt o szkieletowej konstrukcji. Ściany szalowane są deskami, a całość nakryta dwuspadowym, krytym gontem dachem. Długa belka, na której widnieje dotyczący budowy napis, a służąca do obracania wiatraka w kierunku wiatru, przymocowana jest do jego spodniej części. Siłę napędową stanowi wiatr, obracający cztery skrzydła umocowane na głowicy wału napędowego, które za pośrednictwem osadzonych na wale kół palecznych i innych mechanizmów transmisyjnych poruszają kamienie młyńskie.


Wiatrak Koźlak z 1817 roku. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)


Wiatrak Koźlak z 1817 roku. Fot. Paweł Bereżański (2005 r.)


Wiatrak Koźlak ustawiony z lewej strony wylotu szosy prowadzącej z Lubięcina do Konotopu. W końcu XIX w. w rozbudowanej części zainstalowano maszynę parową do napędu młyna. Obecnie w młynie znajduje się restauracja z zapleczem gospodarczym w części murowanej. Fot. Paweł Bereżański (2000 r.)

Opracowano w oparciu o materiały:

  • Zabytki Województwa Lubuskiego. – Stanisław Kowalski, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1987r.
  • Architektura Rezydencjonalna Powiatu Nowosolskiego. – Róża Kąsinowska, Muzeum Miejskie, Nowa Sól 2003 r.

Lubieszów


Zespół folwarczny założony w drugiej połowie XIX w. na planie długiego prostokąta. Fot. Paweł Bereżański 2000r.

Nowe Żabno


Cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX w., założony na planie czworoboku przy drodze prowadzącej do Ciepielowa. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.


Cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX w., założony na planie czworoboku przy drodze prowadzącej do Ciepielowa. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.


Cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX w., założony na planie czworoboku przy drodze prowadzącej do Ciepielowa. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.


Cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX w., założony na planie czworoboku przy drodze prowadzącej do Ciepielowa. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.


Cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX w., założony na planie czworoboku przy drodze prowadzącej do Ciepielowa. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.


Cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX w., założony na planie czworoboku przy drodze prowadzącej do Ciepielowa. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.


Cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX w., założony na planie czworoboku przy drodze prowadzącej do Ciepielowa. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.

Rudno

Kościół Fil. p.w. św. Tadeusza Judy zbudowano w drugiej połowie XIII wieku. Wielokrotnie remontowany - XV, XVII, XVIII i XIX wieku. Kościół jest jednonawowy z węższym prezbiterium zamkniętym od wschodu trójbocznie. Od strony północnej znajduje się prezbiterium, od południa, przy nawie - kruchta z przybudówką będąca dolną częścią nieukończonej wieży. Nawa kryta jest stropem, prezbiterium pozornym sklepieniem, zakrystia sklepieniem kolebkowym, a przybudówka kolebkowo – krzyżowym. Podstawowy budulec kościoła stanowi kamień polny i ruda darniowa. W XIX wieku, pożar strawił dach kościoła, który odbudowano w pierwotnym kształcie, obniżono tylko pozorne sklepienie nad prezbiterium. Wyposażenie w większości barokowe z XVII i XVIII wieku. Koscioł otoczony jest murem kamiennym zapewne z XV wieku.


Kościół Rudno Fot.2005


Kościół Rudno Fot. Paweł Bereżański 2000 r.


Dzwonnica usytuowana w sąsiedztwie kościoła. Zbudowana w 1774 roku. Jednokondygnacyjna, o założeniu kwadratowym, nakryta gontowym dachem namiotowym. Drewniana. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.

Opracowano w oparciu o materiały:

  • Zabytki Województwa Lubuskiego. – Stanisław Kowalski, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1987r.

Stany

Na początku XX wieku lokalizację poszczególnych budowli obronnych wyznaczały nie tylko walory obronne terenu, ale także rozwój urbanistyczny danej miejscowości co wiązało się z koniecznością poprawy komunikacji między miejscowościami, a także z innymi regionami państwa niemieckiego.


Most kolejowy. Fot. 2005 r.

Proces budowy linii kolejowych, początkowo ukierunkowanych na tworzenie połączeń kolejowych między dużymi i ważnymi miejscowościami na Środkowym Nadodrzu rozpoczął się już w połowie XIX wieku. Realizowanie połączeń kolejowych było przyczyną powstania zupełnie nowego rodzaju budowli obronnych. Były to tak zwane blokhauzy kolejowe( po niemiecku Blockhaus czyli dom warowny). Początkowo umiejscawiano je w samych twierdzach, w punkcie gdzie linie kolejowe stykały się z zewnętrznymi fortyfikacjami rdzenia miasta. Zadaniem blokhauzów była ochrona miejsca, w którym był wjazd kolei w obręb umocnień. By zapewnić właściwą obronę obiekty te tworzono przeważnie w postaci wysokich budynków z mnóstwem otworów strzelniczych. Poprzez nadanie im takiej właśnie formy możliwa była obserwacja okolicy, jak również jej ostrzał. Bramy i kraty przeciwsztormowe, zamykające przejazd przez fortyfikacje, jak również skutecznie uniemożliwiające swobodny dostęp w ich pobliże były elementem, który bardzo często towarzyszył blokhauzom.

Po 1871 r. nastąpił rozwój gospodarczy Niemiec, który spowodował, że zaczęto tworzyć coraz liczniejsze połączenia kolejowe. Dynamiczna rozbudowa sieci kolejowej i idący z nią w parze rozwój broni artyleryjskiej wskazała na konieczność budowy nowych blokhauzów, które zaczęto budować poza umocnieniami rdzenia twierdzy, w obrębie pierścienia zewnętrznego fortyfikacji. Blokhauzy nie były jednak, jedynymi obiektami zabezpieczającymi kolej. W sąsiedztwie stawiano znacznie większe założenia fortyfikacyjne(np. forty, lunety). Stawianie tych budowli w rejonie przepraw rzecznych powiązane było ze znaczeniem strategicznym i taktycznym obszaru. Wynikało to z potrzeby stałego strzeżenia mostów i odparcia zaskakujących ataków wroga np. działającego w szyku konnym, lub zaalarmowania najbliższych własnych formacji oraz utrzymania obiektu do chwili nadejścia wsparcia.


Most kolejowy. Fot. 2005 r.

W początkach XX wieku w rejonie Nowe Soli powstały dwie ciekawe przeprawy mostowe na Odrze – most drogowy w Bytomiu Odrzańskim i most kolejowy zlokalizowany między Bobrownikami a Stanami. Most między tymi dwoma miejscowościami został ufortyfikowany poprzez zastosowanie dwóch zespołów blokhauzów umiejscowionych na obydwu przyczółkach mostowych. Wykonawcą konstrukcji mostów był zielonogórski Zakład Konstrukcji Stalowych Beuchelt & Co( jedna z najpopularniejszych firm niemieckich, zajmująca się budową konstrukcji mostowych na całym świecie).

W 1907 r. między Nową Solą a Wolsztynem otwarto połączenie kolejowe, most tej linii znajduje się w Stanach( 8 km na północ od Nowej Soli). Położony jest na otwartym i równinnym terenie. Najbliższe garnizony znajdowały się w znacznie oddalonych od siebie miejscowościach ( Sulechów, Głogów) z tego właśnie powodu zdecydowano, iż przeprawę tę należy odpowiednio ufortyfikować. Prawdopodobne jest, że do poniesienia kosztów budowy władze wojskowe zmusiły towarzystwo kolejowe, od czego uzależniły swoją zgodę na zbudowanie mostów i innych instalacji, do sfinansowania ich odpowiedniego umocnienia.


Most kolejowy. Fot. 2005 r.

W sąsiedztwie mostu zbudowano dwa zespoły obronne blokhauzów kolejowych na przyczółkach mostowych. Jeden na zachodnim brzegu odry, a drugi na wschodnim. Z powodu wysokiego stanu wód gruntowych i okresowych wylewów rzeki blokhauzy ulokowano na wale przeciwpowodziowym, a dokładniej w miejscu przecięcia się wałów z nasypem linii kolejowej. Zastosowanie dwóch kondygnacji nadziemnych spowodowało wyniesienie blokhauzów nad okoliczny teren, co znacznie poprawiło pole obserwacji i ostrzału okolicznego terenu. Usytuowanie budowli na wale przeciwpowodziowym stały się dobrą ochroną dla jednostek piechoty i artylerii obsadzającej umocnienia polowe na wypadek zagrożenia.

Na wszystkich kondygnacjach blokhauzów znajdowały się liczne otwory strzelnicze przeznaczone dla karabinów. Dzięki nim można było prowadzić skuteczną, okrężną obronę przed ewentualnym napadem spieszonych lub konnych oddziałów wroga.


Most kolejowy. Fot. 2005 r.

Wjazd na most kolejowy zabezpieczały wybudowane naprzeciwległych przyczółkach zespoły obronne. Pojedynczy zespół, składał się z dwóch blokhauzów, pomiędzy którymi możliwa była piesza komunikacja. Odbywała się ona na dwóch poziomach: nadziemny – na poziomie mostu i podziemny – za pomocą poterny łączącej blokhauzy. Pomiędzy budowlami znajdowało się przęsło mostowe z linią kolejowa.

By zapewnić obronę podejścia do budowli, na przedpolu montowano metalowe kraty forteczne, które z czasem uzupełniono gęstymi zasiekami z drutu kolczastego. Mocowania i fundamenty, a raczej ich pozostałości pozwalają na stwierdzenie, iż wschodni jak i zachodni wjazd na most był zamknięty metalowymi bramami w formie krat.

Dobrze wypalona, pełna cegła była podstawowym surowcem budowlanym tych obiektów. Pojedynczy blokhauz posiadał dwie kondygnacje. Skuteczną ochronę przed pociskami karabinowymi stanowiły ściany o jednolitej budowie dla każdego poziomu.

Pierwsza kondygnacja została założona na planie prostokąta, posiada dziewięć otworów strzelniczych. Spełniała ona funkcję socjalno – bojowa. W środku cztery pomieszczenia, z których największe(2,7 x 3,2 m) to izba sypialno – wypoczynkowa posiadająca 4 strzelnice. Izba była wyposażona m. In. w składane prycze, mocowane jednym bokiem do pionowo osadzonego w stropie i posadzce metalowego kątownika. W posadzce jednego z narożników usytuowano podręczny magazyn amunicji. Natomiast w posadzce przeciwległego narożnika znajduje się pionowy szyb prowadzący do podziemnego korytarza o długości około 12 m łączącego dwie budowle. Wejście z przyziemia na kondygnację naziemną było możliwe za pomocą metalowej drabiny umocowanej obok wejścia do poterny. W jednej ze ścian znajduje się otwór wejściowy prowadzący do pozostałych izb. Wejście zamykano drewnianymi drzwiami.

Funkcje pozostałych pomieszczeń( niewielki przedsionek z jedną strzelnicą i przejściami do dwóch, przeciwległych izb)nie są określone. Możemy jednak, przypuszczać, że w jednym z nich znajdowała się latryna, w drugim zaś, studnia głębinowa.

Druga kondygnacje wznosiła się ok. 3 metrów nad koroną wału przeciwpowodziowego i została założona na planie nieforemnego ośmioboku. pełniła funkcję bojową, posiada 11 strzelnic i otwór wejściowy wyprowadzony na most za pomocą metalowej kładki, której nawierzchnię pokrywały grube deski. Wejście było zamykane masywnymi, drewnianymi, dwuskrzydłowymi drzwiami, które zaopatrzono w przeziernik obserwacyjny. Komunikacja z dolną kondygnacją zapewniał otwór w posadzce, który zabezpieczono drewnianą lub metalowa uchylną klapą.

Fakt iż piętro nie pokrywa całości planu dolnej kondygnacji wykorzystano do założenia na tym miejscu niewielkiego tarasu – został obmurowany niewysoką ścianką zakończoną krenelażem(neogotyckie elementy dekoracyjne). Z powodu złego wpływu wód opadowych na strop, z tarasu na gzyms wyprowadzono dwa odwodniające otwory z kapinosem. Krenelażem zwieńczono również strop kondygnacji nadziemnej, spod którego ujście mają otwory odwadniające.

Godnym uwagi jest fakt, że strzelnice wszystkich blokhauzów zostały tak ulokowane, by prowadzić ostrzał w sektorze 360°. W ten sposób uniknięto martwych pól ostrzału. By zwiększyć siłę ogniową umieszczono kilka strzelnic na jednej ścianie.

Intrygujący jest powód w jakim umieszczono krótkie, jednoprzęsłowe mostki, na linii kolejowej po obu stronach rzeki. Są one przerzucone nad drogami prowadzącymi na pola i spinają zakończenie nasypu kolejowego z mostem. Prawdopodobnie taki układ miał znaczenie ekonomiczno – militarne. Zniszczenie przęsła posadowionego na wysokim nasypie mogło skutecznie zablokować zarówno zajęcie mostu przez nieprzyjaciela jak i wjazd na niego parowozu. Ponadto dzięki temu można było uchronić most przed bardzo kosztownymi konsekwencjami wynikającymi z jego wysadzenia.

Wyposażenie blokhauzów ograniczało się jedynie do miejsc do spania i składowania amunicji. Obiekty z pewnością posiadały oświetlenie elektryczne czego dowodem są pozostałości instalacji. Możemy również domniemać, iż zastosowano w nich komunikację telefoniczną.

Swoistą cechą założenia obronnego jest zastosowanie na zwieńczeniach ozdób – neogotyckich krenelaży, które spełniają jedynie dekoracyjną funkcję. Typowe jest, że takie elementy możemy zauważyć na wielu wojskowych obiektach np. pruskie koszary w Szprotawie. W sposobie i formie funkcjonowania blokhauzów widać wyraźnie reminiscencje średniowiecznej baszty, które wywołane są specyficznym zadaniem i warunkami terenowymi, w jakich przyszło zbudować te fortyfikacje. Zastosowanie niebezpiecznie dużych połaci ścian usprawiedliwione jest nie przewidywano stawiania długotrwałego oporu atakom przeciwnika używającego ciężkiej artylerii.

Obecnie blokhauzy kolejowe są jedną z wielu atrakcji fortyfikacyjnych przebiegającego obok żółtego szlaku turystycznego. W ich pobliżu na terenie zalewowym, przed wałem przeciwpowodziowym znajdują się żelbetowe schrony bojowe i bierne wchodzące w skład niemieckiej linii obronnej „ Oderstellung”. Zadaniem tych budowli obronnych oprócz zatrzymania nacierających wojsk nacierającego przeciwnika była również ochrona ważnego strategicznego mostu kolejowego. Tak się jednak nie stało. 3 lutego 1945 r. o godzinie 6.00 Niemcy wysadzili środkowe przęsło mostu by uniemożliwić przeprawy radzieckim jednostkom.

Po zakończeniu II wojny światowej most kolejowy został odbudowany w pierwotnej postaci(1955). Wschodni zespół blokhauzów został rozebrany po 1945 r. co związane było z likwidacją umocnień na wschodnim brzegu, który w tym okresie nie był zagrożony


Dzwonnica drewniana, wolnostojąca, w kształcie ostrosłupa, kryta dachówka. Powstała w drugiej połowie XIX w. Dzwon przeniesiony do miejscowego kościółka. Fot. Paweł Bereżański 2000 r.

Opracowano w oparciu o materiały:

  • Budownictwo obronne Środkowego Nadodrza. Powiat Nowosolski. – Pod redakcją Tomasza Andrzejewskiego, Muzeum Miejskie w Nowej Soli 2003
INTERmedi@
  • Lubuski Urząd Wojewódzki
  • Powiat Nowosolski
  • Zrzeszenie Gmin Województwa Lubuskiego
  • Euroregion Sprewa Nysa Bóbr
  • Powiatowy Urząd Pracy w Nowej Soli
  • Monitor Polski
  • Dziennik Ustaw
  • Lubelskie
  • Kraina Lasów i Jezior
  • Eko-przyszłość
  • Gminny Portal Mapowy
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8 Strona zgodna z WCAG 2.0 AA
projekt i hosting: INTERmedi@ | zarządzane przez: CMS - SPI
Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.
x